آنومالی اسکن سه ماهه دوم بارداری یک بررسی اولتراسونوگرافی ساختاری و فوقتخصصی است که بهطور استاندارد بین هفته ۱۸ تا ۲۲ بارداری انجام میشود تا تکامل تشریحی اندامهای جنین، سلامت ارگانهای حیاتی، موقعیت جفت و نشانگرهای ژنتیکی مورد ارزیابی دقیق قرار گیرند. این تصویربرداری جامع نقشی حیاتی در شناسایی زودهنگام ناهنجاریهای ماژور ساختاری و برنامهریزی مراقبتهای دوره پریناتال ایفا میکند.
آنومالی اسکن سه ماهه دوم بارداری چیست و چه تفاوتی با غربالگری اول دارد؟
در روند مراقبتهای دوران بارداری، پایش سلامت جنین طی مراحل گوناگونی انجام میپذیرد. در این میان، انجام سونوگرافی آنومالی به عنوان حساسترین و دقیقترین ابزار تصویربرداری جهت ارزیابی تمام اجزای کالبدشناسی جنین از فرق سر تا نوک انگشتان پا به شمار میرود.
تفاوت غربالگری ژنتیکی سه ماهه اول (NT) با اسکن تفصیلی سه ماهه دوم
بسیاری از مادران تصور میکنند با گذراندن تستهای سه ماهه اول نیازی به بررسیهای تکمیلی ندارند. با این حال، تفاوتهای بنیادینی میان این دو مرحله وجود دارد:
- غربالگری سه ماهه اول (هفته ۱۱ تا ۱۳ هفته و ۶ روز): هدف اصلی این مرحله که شامل سونوگرافی انتی (NT) و آزمایش خون دابل مارکر یا سلفری (NIPT) است، محاسبه ریسک آماری ابتلا به آنیوپلوئیدیها بهویژه تریزومی ۲۱ (سندروم داون)، تریزومی ۱۸ و تریزومی ۱۳ است. در این سن بارداری، ارگانهای جنینی بسیار کوچک بوده و رشد ساختاری آنها کامل نشده است.
- آنومالی اسکن سه ماهه دوم (اسکن ساختاری): این اسکن متمرکز بر کالبدشناسی و آناتومی فیزیکی جنین است. در این زمان، اندامها به اندازهای از تکامل رسیدهاند که بررسی ساختار ظریف مغز، حفرات قلبی، دستگاه گوارش و ستون فقرات با دقت بسیار بالا امکانپذیر میشود.
زمان طلایی انجام سونوگرافی آنومالی (هفته ۱۸ تا ۲۲)
پنجره ایدهآل بالینی برای اجرای این بررسی، دقیقاً از ۱۸ هفته و ۰ روز تا ۲۲ هفته و ۶ روز است. دلایل فیزیولوژیک این محدوده زمانی عبارتاند از:
- تکامل کافی اندامها: قبل از هفته هجدهم، تفکیک دقیق حفرات قلب، ساختارهای ظریف بطنهای مغزی و مخچه به علت کوچکی ابعاد با محدودیت همراه است.
- شفافیت صوتی و حجم مایع آمنیوتیک: در این سن، نسبت حجم مایع آمنیوتیک به ابعاد جنین به گونهای است که بهترین پنجره صوتی (Acoustic Window) را فراهم میآورد. پس از هفته بیست و دوم، استخوانها به سمت استخوانیشدن (Ossification) پیش رفته و سایههای صوتی ناشی از دندهها و جمجمه، رویت بافتهای عمقیتر مانند قلب و مغز را دشوار میسازد.
- فرصت قانونی و تشخیصی در ایران: هفته ۱۸ تا ۱۹ بارداری بهترین زمان جهت تصمیمگیری در صورت مشاهده ناهنجاریهای شدید و غیرقابل حیات به شمار میآید.
در آنومالی اسکن سه ماهه دوم بارداری چه ساختارهایی بررسی میشوند؟

طی این پروتکل سونوگرافی پیشرفته، ارزیابی بیومتری منظم شامل قطر بین دونیمکره (BPD)، دور سر (HC)، دور شکم (AC) و طول استخوان ران (FL) انجام میگیرد تا تاخیر رشد داخل رحمی (FGR) بررسی شود. علاوه بر این، سیستمهای مختلف بدن به تفکیک ارزیابی میشوند:
سیستم عصبی مرکزی: بررسی مغز، بطنها و طناب نخاعی
بررسی مغز نیازمند تهیه سه مقطع استاندارد عرضی است: مقطع ترانسونتریکولار، ترانستالامیک و ترانسسربلار. در این نماها موارد زیر با دقت میلیمتری اندازهگیری میشوند:
- بطنهای طرفی مغز: عرض شاخ خلفی بطنهای جانبی (Atrium) باید کمتر از ۱۰ میلیمتر باشد؛ اندازههای بالاتر از ۱۰ میلیمتر مطرحکننده ونتریکولومگالی است.
- حفره شفاف (CSP): حضور کاووم سپتوم پلاسیدوم نشانه تشکیل صحیح خط وسط مغز و جسم پینهای (Corpus Callosum) است.
- مخچه و سیسترنا مگنا: اندازه مخچه باید با سن جنین برحسب هفته همخوانی داشته باشد و عمق سیسترنا مگنا باید بین ۲ تا ۱۰ میلیمتر قرار گیرد تا سندرمهای دندی واکر یا آرنولد-کیاری رد شوند.
سیستم قلبی-عروقی: بررسی نمای چهار حفرهای و خروجی عروق بزرگ
ناهنجاریهای مادرزادی قلبی (CHD) از شایعترین اختلالات ساختاری نوزادان هستند. سونوگرافیست ماهر با بررسی دقیق این مقاطع، سلامت گردش خون جنین را چک میکند:
- نمای چهار حفرهای متعادل (4-Chamber View) و ارزیابی ریتم قلبی
- مسیر خروجی بطن چپ (LVOT) جهت اطمینان از خروج آئورت
- مسیر خروجی بطن راست (RVOT) جهت رد جابهجایی عروق بزرگ (TGA)
- نمای سه عروق و نای (3VT View) برای بررسی مجرای شریانی و قوس آئورت
در صورتی که بیمار سابقه خانوادگی بیماری مادرزادی قلبی داشته باشد یا در اسکن آنومالی هرگونه شک ساختاری دیده شود، انجام اکو قلب جنین به عنوان تست تشخیصی استاندارد طلایی ضرورت مییابد.
صورت، ستون فقرات و اندامهای حرکتی (بررسی شکاف کام و پاچنبری)
کالبدشکافی خارجی جنین شامل اجزای زیر است:
- پروفایل صورت: وجود استخوان بینی (Nasal Bone)، سلامت فک تحتانی (رد میکروناتیا) و یکپارچگی لب بالا جهت رد شکاف کام و لب (Cleft Lip/Palate).
- ستون فقرات: بررسی کامل قوسهای مهرهای در مقاطع طولی و عرضی از گردن تا دنبالچه جهت رد اسپاینا بیفیدا (Spina Bifida) و مننگوسل.
- اندامها: رویت استخوانهای بلند (بازو، ساعد، ران، ساق)، باز بودن دستها و قرارگیری صحیح مچ پا نسبت به ساق جهت رد کلاب فوت (Talipes Equinovarus یا پاچنبری).
ارزیابی اندامهای داخلی: کلیهها، معده، مثانه و دیواره شکم
سلامت لوله گوارش و دستگاه دفعی ادراری با ارزیابی ارگانهای احشایی تایید میشود:
- حباب معده: باید حتماً در سمت چپ شکم دیده شود تا هم از بلع صحیح جنین اطمینان حاصل گردد و هم ناهنجاری هرنی دیافراگماتیک رد شود.
- دیواره شکم: محل اتصال بند ناف به دیواره شکم ارزیابی میشود تا بیماریهایی مانند گاستروشیزیس یا امفالوسل وجود نداشته باشد.
- کلیهها و لگنچه کلیوی: هر دو کلیه در بستر خود بررسی شده و قطر قدامی-خلفی لگنچه کلیوی (Renal Pelvis) در این سن نباید بیش از ۴ میلیمتر باشد.
- مثانه: وجود مثانه در لگن، نشاندهنده عملکرد صحیح حداقل یک سیستم فیلتراسیون کلیوی است.
بررسی ضمائم بارداری: موقعیت جفت، حجم مایع آمنیوتیک و بند ناف
ارزیابی تنها محدود به بدن جنین نیست، بلکه محیط نگهدارنده او نیز بسیار حیاتی است:
- جفت (Placenta): تعیین محل قرارگیری (قدامی، خلفی، فوندال) و فاصله لبه پایینی جفت تا سوراخ داخلی دهانه رحم (Internal Os) جهت شناسایی جفت سرراهی (Placenta Previa).
- مایع آمنیوتیک: ارزیابی عمیقترین جیب عمودی مایع (SDVP) یا شاخص کل آمنیوتیک (AFI).
- بند ناف: بررسی وجود سه رگ در بند ناف (دو شریان و یک ورید) در مقایسه با تکشریانی بودن ناف (SUA).
مفهوم سافت مارکرها (Soft Markers) در سونوگرافی آنومالی چیست؟

یکی از بزرگترین عوامل نگرانی و استرس برای والدین، درج واژهای تحت عنوان «سافت مارکر» در گزارش سونوگرافی است. درک درست مفهوم این واژه مانع از تنشهای روانی بیهوده میشود.
شایعترین مارکرهای ملایم: کیست کوروئید پلکسوس، کانون اکوژن قلبی و پیلکتازی
سافت مارکرها ناهنجاری ساختاری کشنده یا نقص مادرزادی نیستند، بلکه تغییرات جزئی آناتومیک و گذرایی هستند که در بسیاری از جنینهای کاملاً نرمال نیز مشاهده میشوند:
- کیست شبکه کوروئید (Choroid Plexus Cyst – CPC): حبابهای کوچک مایع در بطنهای مغزی که معمولاً تا هفته ۲۶ تا ۲۸ خودبهخود محو میشوند. در صورت نرمال بودن غربالگری اول، این کیستها به تنهایی نشانه هیچ بیماری مغزی نیستند.
- کانون اکوژن قلبی (Echogenic Intracardiac Focus – EIF): رسوب کلسیم در عضلات پاپیلاری قلب که به صورت نقطهای روشن شبیه به استخوان در سونوگرافی دیده میشود و تاثیری بر پمپاژ قلب ندارد.
- پیلکتازی خفیف (Mild Pyelectasis): اتساع جزئی لگنچه کلیه بین ۴ تا ۷ میلیمتر که در بسیاری از موارد خودبهخود با رشد جنین برطرف میگردد.
- تکشریانی بودن بند ناف (Single Umbilical Artery): وجود یک شریان و یک ورید در بند ناف به جای الگوی طبیعی ۳ رگی.
تفاوت میان ناهنجاری ماژور ساختاری و سافتمارکرهای غیرماژور
ناهنجاری ماژور تغییری فیزیکی و ساختاری در اندام است که کارکرد عضو را مختل ساخته و نیازمند جراحی یا درمانهای پیشرفته پس از تولد است (مانند نقص دیواره بینبطنی قلب یا انسداد روده). در نقطه مقابل، یک سافتمارکر ساختار عضو را تخریب نمیکند، بلکه تنها ریسک آماری پسین ناهنجاریهای کروموزومی را اندکی تغییر میدهد. در صورتی که تست DNA آزاد جنین (NIPT) یا غربالگری مرحله اول منفی بوده باشد، مشاهده یک سافتمارکر ایزوله معمولاً فاقد اهمیت بالینی بالاست.
همین حالا نوبت سونوگرافی آنومالی اسکن را رزرو کنید.
اقدامات بالینی و تشخیصی در صورت مشاهده یافته غیرطبیعی
اگر در طول اسکن ناهنجاری قطعی یا مارکرهای متعدد مشاهده گردد، پزشک بر اساس گایدلاینهای بالینی پروتکلهای زیر را به کار میبندد:
اکوکاردیوگرافی اختصاصی قلب جنین (Fetal Echocardiography)
چنانچه در بررسی آناتومی قلب نماهای استاندارد بهخوبی دیده نشوند، دیسریتمی قلبی وجود داشته باشد، یا مارکرهایی نظیر افزایش ضخامت انتی یا شریان نافی منفرد گزارش شود، اکوکاردیوگرافی فوقتخصصی قلب توسط پریناتولوژیست یا کاردیولوژیست کودکان انجام میگیرد تا تمامی عروق و دریچهها بازبینی گردند.
تستهای تشخیصی ژنتیک تهاجمی: آمنیوسنتز و میکرواری (Chromosomal Microarray)
در شرایطی که ناهنجاری ماژور تشریحی یا چندین سافت مارکر به همراه ریسک مشکوک در غربالگری قبلی گزارش شود، تستهای غیرتهاجمی دیگر کفایت نمیکنند. در این موارد، با نمونهبرداری از مایع آمنیوتیک (آمنیوسنتز) نمونه جنینی برای بررسی کاریوتیپ و تکنیک پیشرفته ریزآرایه کروموزومی (CMA) به آزمایشگاه ژنتیک ارسال میگردد تا ریزحذفها و ریزمضاعفشدگیها ارزیابی شوند.
مشاوره پریناتولوژی و طب مادر و جنین (Maternal-Fetal Medicine)
ارجاع به متخصصین طب مادر و جنین گام مهم بعدی است. پریناتولوژیست با تحلیل کلیه یافتهها، پیشآگهی سلامت نوزاد پس از تولد، امکان درمانهای دارویی یا جراحیهای داخل رحمی و همچنین برنامهریزی زایمان در مراکز مجهز دارای NICU پیشرفته را مدیریت مینماید.
نکات کاربردی برای مادران: آمادگیها و محدودیتهای سونوگرافی
برای دریافت بالاترین کیفیت تصویر و کمترین تکرار اسکن، آگاهی از نکات اجرایی کمککننده است:
آیا نیازی به پر بودن مثانه یا ناشتایی وجود دارد؟
برای سونوگرافی شکمی در سه ماهه دوم بارداری نیازی به ناشتا بودن نیست. برعکس، توصیه میشود حدود ۳۰ تا ۴۵ دقیقه قبل از تصویربرداری، یک وعده غذایی سبک یا آبمیوه طبیعی مصرف کنید تا تحرک جنین افزایش یافته و پوزیشن بهتری برای مشاهده بخشهای مختلف به خود بگیرد. همچنین، در این سن بارداری نیازی به پر بودن دردناک مثانه وجود ندارد؛ پر بودن ملایم مثانه کفایت میکند، مگر اینکه پزشک قصد داشته باشد طول دهانه رحم (سرویکس) را به شکل شکمی اندازهگیری کند.
عوامل محدودکننده وضوح تصویر: شاخص توده بدنی (BMI) مادر و پوزیشن جنین
سونوگرافی با امواج صوتی عمل میکند، بنابراین عبور این امواج از بافت چربی ضخیم شکمی (در شاخص توده بدنی بالا) باعث افت وضوح تصویر میشود. همچنین اگر ستون فقرات جنین دقیقاً رو به جلو قرار گیرد یا صورت جنین به سمت جفت چسبیده باشد، ممکن است نیاز به پیادهروی مادر و اسکن مجدد پس از ۳۰ دقیقه باشد.
سونوگرافی دوبعدی در برابر سهبعدی و چهاربعدی؛ کدامیک استاندارد تشخیصی است؟
برخلاف تبلیغات عامیانه، سونوگرافی دوبعدی (2D Gray-scale) استاندارد طلایی و بالینی آنومالی اسکن است. سونوگرافیهای سهبعدی و چهاربعدی تنها ابزارهای کمکی جهت نمایش شفافتر نقایص سطحی (نظیر شکاف لب یا تغییر شکل مچ پا و انگشتان) هستند و هرگز نباید جایگزین اسکن استاندارد دوبعدی گردند.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟ (علائم هشداردهنده)
در صورت بروز هر یک از یافتههای زیر در گزارش آنومالی اسکن یا تجربه علائم بالینی زیر، مراجعه فوری به متخصص زنان یا مرکز درمانی پریناتال الزامی است:
- کاهش شدید مایع آمنیوتیک (اولیگوهیدرآمنیوس): عمق عمودی بزرگترین جیب مایع کمتر از ۲ سانتیمتر یا AFI زیر ۵ سانتیمتر که میتواند نشانه نارسایی جفت یا پارگی پیشرس کیسه آب باشد.
- طول سرویکس کوتاه: طول دهانه رحم کمتر از ۲۵ میلیمتر پیش از هفته ۲۴ یا مشاهده فانلینگ (باز شدن دهانه داخلی رحم) که زنگ خطری برای زایمان زودرس است.
- جفت سرراهی همراه با خونریزی: قرار گرفتن جفت روی دهانه رحم بههمراه هرگونه لکهبینی یا خونریزی واژینال بدون درد.
- هیدروپس جنینی (Hydrops Fetalis): وجود مایع غیرعادی در دو یا چند فضای بدن جنین مانند آسیت شکمی، افیوژن پریکارد، پلور یا ادم ژنرالیزه پوست.
- نقایص باز سیستم عصبی: گزارش میلومننگوسل به همراه علائم جمجمهای نظیر علامت لیمو (Lemon Sign) یا نشانه موز در مخچه (Banana Sign).
سوالات متداول درباره سونوگرافی آنومالی
آیا مشاهده کانون اکوژن قلبی یا کیست کوروئید نشاندهنده ابتلای حتمی جنین به سندروم داون است؟
خیر، این موارد صرفاً سافت مارکرهای بسیار شایع و خوشخیم هستند که در بیشتر جنینهای سالم دیده میشوند. در صورتی که غربالگری مرحله اول کمخطر باشد و ناهنجاری ساختاری دیگری وجود نداشته باشد، این نشانهها خطری ندارند.
بهترین هفته برای انجام آنومالی اسکن دقیقاً چه زمانی است؟
بازه استاندارد جهانی بین هفته ۱۸ تا ۲۲ است، اما مناسبترین زمان در ایران به دلیل فراهم بودن فرصت تصمیمگیری تشخیصی و قانونی، هفته ۱۸ تا ۱۹ بارداری است.
آیا سونوگرافی آنومالی تمام بیماریها از جمله معلولیتهای ذهنی یا اوتیسم را نشان میدهد؟
خیر، سونوگرافی صرفاً آناتومی و اندامهای فیزیکی را ارزیابی میکند. بیماریهای عملکردی مثل اوتیسم، نابینایی، کمشنوایی، ناتوانی ذهنی و اختلالات بیوشیمیایی با سونوگرافی قابل تشخیص نیستند.
سلب مسئولیت پزشکی: مطالب منتشرشده در این مقاله صرفاً جنبه آموزشی و آگاهیبخشی داشته و جایگزین تشخیص، مشاوره یا مراقبتهای پزشکی تخصصی نیست. همواره نتایج تصویربرداریها و آزمایشهای خود را با پزشک متخصص زنان یا پریناتولوژیست معالج در میان بگذارید.
همین حالا نوبت سونوگرافی آنومالی اسکن را رزرو کنید.
در صفحه سونوگرافی آنومالی اسکن میتوانید جزئیات کامل این خدمت را در کلینیک دکتر رضا گرامی، فوق تخصص اکوی قلب جنین ببینید.
